رویا

تخته‌ها‌ی سیاه از بداهه (شماره یک)



درباره‌ی تخته‌های سیاه از بداهه

در سال ۱۹۹۴(۱۳۷۳ شمسی) فستیوال معروفِ) L’œil écoute چشم می‌شنود)، برنامه‌های خود را به مدت یک هفته به کارهای یداله رویائی اختصاص داده بود که در آن نقاش معروف ایرانی حسین زنده‌رودی نیز با کارهایش او را همراهی می‌کرد، و با شرکت موسیقی‌دان معروف فرانسوی دومینیک پره‌شه.

نمایشی‌ترين برنامه‌ی این فستیوال، بداهه‌کاری و بداهه‌سازی در برابر مردم بود، یعنی پرفورمانس (Performance)  و یا آفرینش علنی و مستقیم، که در شب پانزدهم اکتبر برگزار شد و تا نیمه‌های شب ادامه یافت و در آن، نقاشی و شعر و موسيقی با هم و همزمان آفرینش ِهنری می‌کردند. حسین زنده‌رودی یک بوم نقاشی رنگ و روغن چهل متر مربعی را در در ظرف سه ساعت کار بی وقفه و پر تحرک به شیوه‌ی خود نقاشی کرد : گل سرخ‌های مصنوعی بر زمینه‌ی آبستره از رنگ و روغن با مواد مختلف، و اشياء و ابزاري که قبلاً سفارش داده بود. به هنگام خلق این اثر هیجان تماشاگران کمتر از هیجان خود نقاش نبود که روی بوم بزرگ خود به هر سو می‌دوید و رنگ‌ها و موتیف‌هایش را جا بجا می‌کرد. زنده رودی نام این بوم چهل متر مربعی را «گل‌سِتان» گذاشت که در واقع یک بازسازی از شعر لبریختۀ ۱۵۵رویائی است :

بسیارباغ‌های کیهانی/ در سِنّ ِسقف رسیدند و/ سقف ماند

تمام شعر را در کاتالوگ و آفیش فستیوال می‌شد خواند.

یداله رویائی در سالن دیگرِ موزه کارهای نقاش و نوازندۀ پيانو را که روی اکران تله‌ویزیون پخش می‌شد را همراه با مردم دیگر می‌دید ؛ و در ارتباط با آنها کلمه‌ها و گفته‌هايی را بر تخته‌ی سیاه می‌نوشت و یا در ميكروفون می‌خواند که به نوبه‌ خود روی اکران در سالن‌های دیگر موزه پخش می‌شد. او بعضی از بداهه‌نویسی‌هایش را روی کلمه‌هايی که مردم برای او می‌فرستادند می‌کرد، و گاه بر طومارهای کاغذی که بر دیوارهای موزه آویخته بودند می‌نوشت، خط می‌زد، پاره می‌کرد، برزمین می‌انداخت، و گاه جلوی دوربینی که او را تعقیب می‌کرد می‌گرفت و تماشاگران هم آن‌ها را برمی‌داشتند، و یا از هوا می‌گرفتند و به امضای شاعر می‌رساندند.

صدا و کلمات شاعر که در سالن‌های دیگر موزه پخش می‌شد، گاه پیانیست، که خود در حال بداهه‌نوازی بود، آنها را می‌گرفت و با صدای خود تکرار می‌کرد. همچنانکه در سالنِ نقاشی آنهایی که به رفتار زنده‌رودی بر بوم بزرگِ گسترده بر سطح سالن می‌نگریستند، گوش به شعر هم می‌سپردند.

کانال ۳ تله‌ویزون فرانسه از این پرفورمانس و نمایش هنریِ سه ساعته یک ویدیو کاست یک ساعته تهیه کرده است با عنوان"دعوت به موزه."

رویائی بخشی از بداهه نویسی‌های آن شبِ خود را، به ترجمه‌ی خود به فارسی، برای ما فرستاده است که در اینجا با هم می‌خوانیم.


تخته‌ی سیاه از بداهه

"درلحظه‌ی بداهه آنچه به ذهن می‌رسد به دعوت همان چیزی است که به ذهن رسیده است ویا رسیده بوده است. و بداهه نویسی گاه رسیدن به رسیده‌هایی است که دعوت از نا رسیده‌ها می‌کنند ؛ اجرا است. بداهه اجرای نویسش است. خود‌ کاریِ دست نیست. ولی خودکاریِ دستی است که دست در ذخیره‌های ذهن می‌برد، به ویژه اگر در برابرمردم و زیر نگاه دوربین باشد. گفتنی‌ست که مصرع‌هايی که روی واژه‌های پیشنهادی مردم بر تختهِ سیاه آمده بودند، دراین ترجمه حذف ویا جا بجا شده اند."

ی. رویائی



۱

در لحظه‌ی درازِ عزیمت

دیده بر پروا می‌بندم

و راه حاشیه‌اش را با خود می‌بَرد



وقتی که خط حادثه می‌گیرد

اینجا را آنجا می‌گیرد

و در کنار متن، آنچه می‌مانَد

با بیابان می‌مانَد.



جای پای گم، رفته‌های پا، نشانه‌ها

برخطّه جا می‌مانند

وخطه را خطه می‌خورَد



عزیمت، غیبت است

عزیمت، مکانی ست

عزیمت، مکانی زمانی‌ست

حذفِ هدف، رسیدنِ نرسیدن



در لحظه‌ی درازِ عزیمت هیچ وقت

ساعت، ابدیت نیست

ابدیت، ساعت نیست

ابدیت، وقت نیست

و با درازِ لحظه غرض ساکن می‌ماند

غرض همیشه غرض می‌ماند

و حاشیه همیشه بیابان.



۲

در حالت عمیقِ عزیمت‌، چشم

تاس را آواره می‌کند

و صفحه تکیه گاهش را از دست می‌دهد،



مثل زمینه زمین‌اش را

مثل زمین زمینه‌اش را

وقتی که روبرو را پُشت،

رو می‌کند

در نگاهی خائن

که دیدنِ مرا ندیدنِ من از من می‌گیرد

وقتِ عبورِ زاویه از مرز

لنگ لنگان، شکسته، ناهموار

که هر چه دیدنی را من

با ندیدن می‌بینم

حیرانِ چشم خویش.



با خود بمان، با آن خودِ ناپدید در خود، با آن خودِ دور،

در جرئتِ چشمِ دیگرت بمان

پروائی در چشم کن

مسئول ندیدن ِخود، کور !

به دیده خیانت کن

ساعت کن !



کمی از اندکِ خود را

برای حاشیه بگذار



کنارمتن

نگاهِ تو تمامِ نگاهِ تو نیست.



پاریس اکتبر ۱۹۹۴

)ترجمه و بازسازی، از مؤلف(

 *ماهنامۀ "شبکۀ آفتاب" : بخشی از پرفورمانس هنری در فستیوال برنه با شرکت حسین زنده‌رودی نقاش و دومینیک پره‌شه پیانیست. 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.